“DE KERK WAT VERDER WEG”

Onder deze aanhef heeft de ZWOE in ons kerkblad Perspektief nr 7/2008 een oproep geplaatst om een ansichtkaart van een kerk naar uw keuze tijdens uw vakantie naar ons kerkelijk bureau te zenden. En dat is aan velen niet ongemerkt voorbij gegaan.
In de hal van de Bethlehemkerk werd op zondag 7 september jl. onder het motto “Religieus Erfgoed” een prachtige presentatie vertoond van de ingezonden kaarten, voorzien van teksten. Het was zeer de moeite waard.
Bij deze presentatie bleef ik wat langer stilstaan bij een zwart-wit foto van een kerkinterieur, dat mij toch wel heel erg bekend voorkwam. Waarschijnlijk, nou nee het is zeker, is deze bijdrage van heel dicht bij huis. Niet buiten de grenzen van Helmond, maar uit onze eigen stad. Een kerkinterieur, van toen, dat nu als woonhuis in gebruik is. U raad het al: “De Ark”. Een Godshuis in een alternatief gebruik, zoals wij er wel meer in Helmond hebben. Denk maar aan de tot supermarkt ingerichte Bernadettekerk aan de Azalealaan, of de Leonarduskerk aan de Wethouder Ebbenlaan, die nu als gezondheidscentrum fungeert.
Toch kerkgebouwen bewaart als Religieus Erfgoed!
Als wij het over ons eigen Religieus Erfgoed hebben, dan moeten we eens goed rondkijken in de Bethelehemkerk. Bij de ingang van de kerk een prachtige oude statenbijbel in vitrine, met daar een oud doopvont. Aan de linkerzijde in de kerkruimte het prachtige raam uit de Ark, gemaakt door Gerrit Benner.
Even terug naar de zwart-wit interieur foto van de Ark uit de presentatie. Wat niet zichtbaar is, dat is het orgel uit “de Ark”.
We gaan terug naar 16 maart 1961, toen voornoemde kerk in gebruik werd genomen.
Ds. O. van Noord sprak lovende woorden: “We hebben nog nooit een kerk tot stand zien komen , die zo weinig gekost heeft en we hebben nog nooit zo’n mooie kerk gezien!”. De kerkinrichting was nog niet volledig, want het ontbrak nog aan een orgel. En dat miste ik dus ook op de zwart-witfoto van de mooie presentatie. Maar daar valt nog wel wat over te verhalen, hetgeen mooi aansluit op het Religieus Erfgoed.
Het orgel uit “de Ark” is overgegaan naar de kerk in Helenaveen en wordt nog maandelijks bespeeld door twee organisten uit onze kerkelijke gemeente. Naar aanleiding van vragen van kerkbezoekers in Helenaveen, veelal gasten in de zomermaanden, ben ik gaan “speuren” naar de oorsprong van dit orgel, waarvan onderstaand de historie.

Het orgel in de Protestantse Kerk in Helenaveen

Het orgel in de Protestantse Kerk aan de Soemeersingel in Helenaveen is afkomstig uit de voormalige Gereformeerde Kerk “De Ark” aan de President Rooseveltlaan te Helmond.
Door het samengaan van de Hervormde Gemeente en Gereformeerde Kerk, als gevolg van het “Samen-op-weg proces” in Helmond, heeft men omwille van het grotere kerkgebouw besloten om de Bethlehemkerk aan de Sperwerstraat in Helmond als gemeenschappelijke kerk in gebruik te nemen. Door deze situatie werd de “De Ark” verkocht en is nu als woonhuis ingericht. Voor het orgel werd een andere bestemming gezocht en gevonden; het werd overgeplaatst naar de Protestante kerk aan de Soemeersingel in Helenaveen.

Hier werd het orgel geheel van zijn originele grijze kleur ontdaan en er kwam een in deze kerk passende prachtige beukenhoutenkast te voorschijn. Vervolgens werd in 1998 door de firma Pels en Van Leeuwen, orgelbouwers te ’s Hertogenbosch, het orgel gereviseerd en een her-intonatie uitgevoerd. Op 8 maart 1998 werd het orgel officieel in gebruik genomen.

Bijzonderheden over het orgel:
Het orgel is een mechanisch pijporgel - een zogenaamd positief - gemaakt door de firma E. Leeflang te Apeldoorn. Dit positief heeft zes stemmen, alle gedeeld in bas- en diskant en heeft één manuaal en een aangehangen pedaal.

Het ontwerp van het orgel is tot stand gekomen door samenwerking van de architect van de voormalige Gereformeerde Kerk “De Ark” te Helmond, de heer K.L. Sijmons en de heer J. Keijser, vormgever bij de orgelbouwer Leeflang te Apeldoorn.
Men heeft toen het idee gehad, om eens iets geheel anders te gaan construeren dan de traditionele symmetrische vormgeving. Ingegeven door de schommelende economie in de beginjaren zestig heeft men als het ware de orgelpijpen in een grafiek geplaatst. Dit was de ontwikkeling van de zogenaamde asymmetrische opstelling van de orgelpijpen. Dit orgel was het eerste orgel dat volgens dit principe werd gebouwd. Van dit type orgel zijn er in totaal tien gemaakt.

De orgelpijpen aan de frontzijde zijn gemaakt van koper en vertonen een speciaal gevlamd effect. Dit heeft men verkregen door allereerst vlakke koperen platen op de grond met een gasvlam te verhitten en – ja, je gelooft het haast niet – er vervolgens paardenurine overheen te gieover te gieten. Door deze wat ongebruikelijke methode ontstond er een chemische reactie met het salpeterzuur uit de urine en het hete koper, waardoor het vlammende effect ontstond. Vervolgens werden er de ronde orgelpijpen van gevormd.
De klankkleur van het orgel is zeer specifiek en volgens de bouwer uniek in zijn soort. Over het algemeen is het een wat scheller geluid dan de normaal gebruikelijke orgelklank die wij kennen.
In het najaar van 1962 is dit orgel in gebruik genomen in de “De Ark” te Helmond.
Het laatste orgel van dit type is opgebouwd in de Zenderkerk te Huizen, hoewel gebouwd in 1970 toch voor die periode zeer modern van uitstraling.

Informatiebronnen:
* “Van uit-één tot bij-één” / Fragmenten uit de geschiedenis van Protestants Helmond en Helenaveen 1828 – 1987.
* Gesprek met Jan Koelewijn – orgelbouwer van de firma Leeflang (nu overgenomen door Reijl – Heerde)
* www.hervormdhuizen.nl (ga naar: orgels kerkgebouwen -> zenderkerk
* Perspektief nr. 7 – 7 juni 2008 / “De kerk wat verder weg”.

Cees Verschuur